Azelaik Asit Nedir? Leke, Kızarıklık ve Sivilce İçin Nasıl Kullanılır?

Kısa cevap: Azelaik asit; buğday, arpa ve çavdarda doğal olarak bulunan, deride yaşayan bir maya türünün de ürettiği dokuz karbonlu bir asittir. Ciltte aynı anda birkaç işi birden yapar: Fazla çalışan pigment hücrelerini yavaşlatarak lekelerin görünümünü azaltır, sivilceye yol açan bakterileri ve gözenek tıkanıklığını hedefler, kızarıklığı tetikleyen inflamatuvar süreçleri yatıştırır1,2. Bu yüzden leke, sivilce ve rozasea gibi üç farklı sorunda kullanılan nadir içeriklerdendir. Reçeteyle kullanılan %15 jel ve %20 krem formları sivilce, rozasea ve melazmada klinik çalışmalarla incelenmiştir3,4,5. Kozmetik ürünlerde ise genellikle %10'a kadar oranlarda bulunur. Sabah ve akşam, temizlikten sonra ve nemlendiriciden önce kullanılabilir. Hamilelikte güvenli kabul edilen az sayıdaki aktiften biridir6. İlk haftalarda hafif batma normaldir. Sonuçlar kızarıklık ve sivilcede yaklaşık 4–8 haftada, lekelerde ise 8–12 haftada belirginleşir. Düzenli güneş koruması olmadan leke üzerindeki etkisi sınırlı kalır.

Leke için bir ürün, sivilce için başka bir ürün, kızarıklık için de üçüncü bir ürün kullanmak zorunda kalan pek çok kişi için azelaik asit ilginç bir seçenektir. Hem dermatologların reçete ettiği ilaçlarda hem de kozmetik serum ve kremlerde bulunur. Retinol ya da güçlü asitler kadar tahriş edici değildir, hamilelikte de kullanılabilir. Bu yazıda azelaik asidin ne olduğunu, ciltte nasıl çalıştığını, hangi sorunlarda işe yaradığını, nasıl kullanılacağını ve nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlatıyoruz.

Azelaik asit nedir?

Azelaik asit, doğada bulunan ve dokuz karbon atomundan oluşan bir dikarboksilik asittir. Buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda doğal olarak bulunur. İnsan cildinde yaşayan Malassezia adlı maya da az miktarda azelaik asit üretir. Kozmetik ve ilaç ürünlerinde kullanılan azelaik asit ise saflığı ve standart kalitesi için laboratuvarda üretilir.

AHA'lar (glikolik, laktik asit) ve BHA (salisilik asit) gibi klasik peeling asitlerinden farklı çalışır. Ölü hücreleri çözerek etki göstermez; pigment hücreleri, bakteriler ve inflamasyon üzerinde hedefli etkileri vardır. Bu yüzden "asit" adı taşısa da cildi soyan bir peeling içeriği olarak değil, çok yönlü bir bakım aktifi olarak düşünülmelidir.

Azelaik asit ciltte nasıl çalışır?

Azelaik asidin farklı cilt sorunlarında etkili olmasının sırrı, aynı anda birkaç mekanizma üzerinden çalışmasıdır1,2:

Leke üzerindeki etkisinin "seçici" olması önemlidir. Azelaik asit sağlıklı cildin doğal rengini değiştirmez; esas olarak fazla çalışan pigment hücrelerini hedefler1. Bu yüzden "cilt beyazlatıcı" değil, "ton eşitleyici" bir içerik olarak tanımlanır.

Azelaik asit ne işe yarar?

1. Leke ve renk eşitsizliği

Azelaik asit güneş lekeleri, melazma (gebelik maskesi) ve sivilce sonrası kalan koyu izler gibi farklı leke türlerinde kullanılır. Melazmalı hastalarda yapılan bir çalışmada %20 azelaik asit kreminin, leke tedavisinde uzun yıllar altın standart kabul edilen %4 hidrokinon kremine benzer sonuç verdiği bildirilmiştir5. Koyu tenli kişilerde sivilce sonrası leke ve sivilce üzerine yapılan 16 haftalık bir çalışmada da reçeteli %15 azelaik asit jelinin her iki sorunda da iyileşme sağladığı görülmüştür8.

Azelaik asit leke bakımında tek başına değil, güneş koruması ve gerektiğinde başka ton eşitleyici içeriklerle birlikte kullanıldığında en iyi sonucu verir. Leke türlerini ve adım adım bakım planını leke protokolü ve leke ve renk eşitsizliği rehberimizde anlattık. Melazma gibi inatçı lekelerde traneksamik asit de sık kullanılan bir diğer içeriktir.

2. Kızarıklık ve rozasea

Azelaik asit, rozaseada (gül hastalığı) kullanılan ve en iyi incelenmiş topikal tedavilerden biridir. Papül ve püstüllerin (sivilce benzeri kabarıklıkların) görüldüğü rozaseada yapılan randomize bir çalışmada, %15 azelaik asit jelinin yaygın bir başka tedavi olan %0,75 metronidazol jelinden daha fazla iyileşme sağladığı bildirilmiştir4. Rozaseadaki etkisinin bir bölümü, hastalıkta artan inflamatuvar molekülleri azaltmasından kaynaklanır7.

Rozasea bir cilt hastalığıdır; teşhis ve tedavisi dermatolog tarafından yapılmalıdır. Kozmetik azelaik asit ürünleri ise kızarıklığa eğilimli ciltlerde günlük bakımın bir parçası olarak kızarıklık görünümünü dengelemeye yardımcı olabilir. Rozaseanın belirtilerini ve tetikleyicilerini rozasea yazımızda, kızarıklığa eğilimli ciltlerde güneş korumasını ise cica içeren güneş kremleri yazımızda bulabilirsiniz.

3. Sivilce ve siyah nokta

Azelaik asit sivilcenin üç ana nedenini aynı anda hedefler: bakteri, gözenek tıkanıklığı ve inflamasyon. Reçeteli %15 jel ve %20 krem formları hafif ve orta şiddetli sivilcede etkinliği gösterilmiş tedaviler arasındadır1,3. Özellikle iki durumda öne çıkar:

• Sivilce ve sivilce izi bir aradaysa: Hem yeni sivilceleri hem de geride kalan koyu izleri aynı anda hedefler.

• Cilt hassassa: Benzoil peroksit ve retinoidlere göre genellikle daha iyi tolere edilir.

Sivilce bakımının diğer adımlarını sivilce karşıtı bakım, sivilce sonrası kalan iz ve çukurları ise sivilce izleri yazımızda anlattık. Yaygın, ağrılı ya da iz bırakan sivilceler için bir dermatoloğa başvurmak gerekir.

4. Cilt dokusu ve parlaklık

Gözenek ağzındaki hücre birikimini dengelemesi ve inflamasyonu azaltması sayesinde, düzenli kullanımda cilt dokusu daha pürüzsüz ve cilt tonu daha canlı görünebilir. Bu etki, AHA'lar kadar hızlı değildir ama çok daha az tahriş riski taşır.

Azelaik asit kimler için uygundur?

• Hem leke hem sivilce sorunu olanlar: İki sorunu tek içerikle hedeflemek isteyenler için iyi bir seçenektir.

• Kızarıklığa eğilimli ve hassas ciltler: Retinol ve güçlü asitleri tolere edemeyenler için daha nazik bir alternatiftir.

• Hamileler ve emzirenler: Retinoidler ve yüksek oranlı salisilik asit gibi içeriklerin kullanılamadığı bu dönemde, azelaik asit güvenli kabul edilen seçenekler arasındadır6. Yine de bu dönemde yeni bir ürüne başlamadan önce doktorunuza danışın.

• Koyu ve buğday tenli kişiler: Sivilce ve tahriş sonrası koyu leke oluşumuna yatkın ciltlerde, tahriş riski düşük olduğu için güvenle kullanılabilir8.

• Yağlı ve karma ciltler: Gözenek tıkanıklığını azaltıcı etkisiyle bu ciltlerde rutinin parçası olabilir.

Azelaik asit oranları: Hangisi ne için?

Azelaik asit ürünlerinde oran, ürünün hangi amaçla ve hangi kategoride satıldığını belirler.

Klinik çalışmaların büyük kısmı reçeteli %15 ve %20'lik formlarla yapılmıştır1,2. Kozmetik ürünlerde daha düşük oranlar kullanılır. Bu ürünler hastalık tedavisi için değil, günlük bakımda cilt görünümünü desteklemek için tasarlanır. Hassas ciltte düşük oranla başlamak, tolerans geliştikçe daha yüksek orana geçmek mantıklı bir yöntemdir.

Maruderm'de azelaik asit içeren ürünler

Katalog açıklamalarına göre:

• %10 Azelaik Asit Solüsyon Serum, cilt tonu eşitsizliği ve kızarıklık görünümünü azaltmaya, cildin daha aydınlık ve dengeli görünmesine yardımcı olmak için geliştirilmiştir. Hafif ve hızlı emilen bir serum formundadır. Formüldeki niacinamide cildin daha dengeli görünmesine, panthenol ve allantoin ise cildin yatışmasına katkıda bulunur.

• %5 Azelaik Asit Cilt Bakım Kremi, cilt tonu eşitsizliği görünümünü dengelemeye ve cildin daha pürüzsüz görünmesine yardımcı olur. Skualan ve hyalüronik asit içerdiği için azelaik asidi nemlendirici bir krem içinde kullanmak isteyenlere uygundur. Günlük kullanıma uygundur.

• AHA Meyve Enzim Hassas Toz Peeling ise azelaik asidi destekleyici bir içerik olarak barındırır. Asıl görevi, cilt yüzeyindeki ölü hücrelerin nazikçe arındırılmasına yardımcı olmaktır.

Hangisini seçmeli? Hassas, kuru ya da ilk kez azelaik asit kullanacak bir cildiniz varsa %5'lik kremle başlamak daha konforludur. Cildiniz alıştıktan sonra ya da daha hedefli bir bakım istiyorsanız %10'luk serum, nemlendiricinin altında kullanılabilir. İkisini aynı rutinde üst üste kullanmaya gerek yoktur.

Azelaik asit nasıl kullanılır?

1. Temizleyin: Cildinizi nazik bir temizleyiciyle yıkayıp havluyla tamponlayarak kurulayın. Sert, köpüren temizleyiciler batma hissini artırabilir.

2. Uygulayın: Bezelye tanesi kadar ürünü tüm yüze ince bir tabaka hâlinde yayın. Yalnızca lekelere değil, sorunlu bölgenin tamamına uygulamak daha iyi sonuç verir. Göz çevresinden ve dudak kenarlarından uzak durun.

3. Nemlendirin: Serum kullanıyorsanız üzerine nemlendirici sürün. Krem formu çoğu ciltte tek başına yeterlidir.

4. Sabah güneş kremi sürün: Lekeler güneşle yeniden koyulaşır. Leke karşıtı bakımın en önemli tamamlayıcısı geniş spektrumlu güneş kremidir; örneğin alpha arbutin içeren SPF 50+ leke karşıtı güneş kremi ya da kızarıklığa eğilimli ciltler için centella içeren SPF 50+ cica güneş kremi.

Ne sıklıkla? Hassas ciltlerde ilk 1–2 hafta günde bir kez (tercihen akşam), cilt alıştıktan sonra sabah ve akşam kullanılabilir. Azelaik asit güneşe duyarlılık yaratmaz; bu yüzden sabah rutininde de kullanılabilir.

Azelaik asit hangi içeriklerle birlikte kullanılır?

Azelaik asidin yan etkileri var mı?

Azelaik asit genellikle iyi tolere edilen bir içeriktir. En sık görülen yan etkiler hafif ve geçicidir1,2:

• Batma, yanma veya karıncalanma: Özellikle ilk uygulamalarda ve cilt nemliyken sürüldüğünde hissedilebilir. Çoğu zaman 1–2 hafta içinde azalır.

• Kaşıntı ve hafif kızarıklık: Genellikle geçicidir. Kullanım sıklığını azaltmak ve nemlendiriciyle desteklemek yeterli olur.

• Kuruluk ve hafif pullanma: Nemlendirici kullanarak önlenebilir.

Belirgin şişlik, yoğun kızarıklık ya da kaşıntı gibi alerjik reaksiyon belirtileri görülürse kullanım bırakılmalı ve bir hekime danışılmalıdır. Nadiren cildin açık renkli lekelenmesi de bildirilmiştir; olağan dışı bir renk değişikliği fark ederseniz ürünü bırakıp dermatoloğa başvurun.

İpucu: Batma hissini azaltmak için ürünü yüz yıkadıktan sonra cilt tamamen kuruduğunda sürün. Çok hassas ciltlerde önce nemlendirici, ardından azelaik asit uygulamak (tamponlama) da işe yarar.

Azelaik asit ne zaman etki eder?

Leke ve kızarıklık bakımı sabır ister. Sonuç almak için ürünü en az 8–12 hafta düzenli kullanmadan karar vermemek gerekir. Lekelerin kalıcı olarak açık kalması için güneş koruması bırakılmamalıdır.

Azelaik asit ile ilgili sık yapılan hatalar

Sık sorulan sorular

Azelaik asit sabah mı akşam mı kullanılır?

Her ikisinde de kullanılabilir. Azelaik asit cildi güneşe karşı hassaslaştırmaz. Hassas ciltlerde başlangıçta günde bir kez akşam kullanmak, alıştıktan sonra sabah ve akşam uygulamaya geçmek önerilir. Sabah kullanıldığında mutlaka güneş kremiyle tamamlanmalıdır.

Azelaik asit hamilelikte kullanılır mı?

Azelaik asit, hamilelikte güvenli kabul edilen az sayıdaki aktif içerikten biridir6. Cilde sürüldüğünde vücuda çok az miktarda geçer. Yine de hamilelik ve emzirme döneminde yeni bir ürüne başlamadan önce doktorunuza danışmanız en doğrusudur.

Azelaik asit cildi beyazlatır mı?

Hayır. Azelaik asit sağlıklı cildin doğal rengini açmaz; esas olarak fazla çalışan pigment hücrelerini hedefler1. Bu yüzden lekelerin görünümünü azaltırken genel cilt tonunu değiştirmez.

Azelaik asit mi niacinamide mi?

İkisi rakip değildir, birlikte kullanıldığında birbirini tamamlar. Niacinamide bariyer, sebum dengesi ve ton eşitliği için çok yönlü bir destek içeriğidir. Azelaik asit ise leke, sivilce ve kızarıklıkta daha hedefli çalışır. Bu nedenle pek çok formülde bir aradadır.

Azelaik asit sivilce izlerini geçirir mi?

Sivilce sonrası kalan kahverengi ve koyu lekelerin görünümünü azaltmaya yardımcı olabilir8. Ancak çukur şeklindeki kalıcı izler (skarlar) cildin yapısındaki değişimden kaynaklandığı için azelaik asitle düzelmez; bu izler için klinik yöntemler değerlendirilir.

Azelaik asit gözenekleri küçültür mü?

Gözenek büyüklüğü büyük ölçüde genetiktir. Azelaik asit gözenek ağzındaki tıkanıklığı ve sivilce oluşumunu azaltarak gözeneklerin daha temiz ve daha az belirgin görünmesine yardımcı olabilir.

Azelaik asit retinol ile aynı gece kullanılabilir mi?

Kullanılabilir, ancak ikisi birlikte tahrişi artırabilir. Özellikle başlangıçta azelaik asidi sabah, retinolü akşam kullanmak daha güvenli bir yaklaşımdır. Cildiniz iki içeriğe de alıştıktan sonra aynı akşam kullanmayı deneyebilirsiniz.

Kaynaklar

1. Fitton A, Goa KL. Azelaic acid: a review of its pharmacological properties and therapeutic efficacy in acne and hyperpigmentary skin disorders. Drugs. 1991;41(5):780-798.

2. Searle T, Ali FR, Al-Niaimi F. The versatility of azelaic acid in dermatology. J Dermatolog Treat. 2022;33(2):722-732.

3. Thiboutot D. Versatility of azelaic acid 15% gel in treatment of inflammatory acne vulgaris. J Drugs Dermatol. 2008;7(1):13-16.

4. Elewski BE, Fleischer AB Jr, Pariser DM. A comparison of 15% azelaic acid gel and 0.75% metronidazole gel in the topical treatment of papulopustular rosacea: results of a randomized trial. Arch Dermatol. 2003;139(11):1444-1450.

5. Baliña LM, Graupe K. The treatment of melasma. 20% azelaic acid versus 4% hydroquinone cream. Int J Dermatol. 1991;30(12):893-895.

6. Bozzo P, Chua-Gocheco A, Einarson A. Safety of skin care products during pregnancy. Can Fam Physician. 2011;57(6):665-667.

7. Coda AB, Hata T, Miller J, et al. Cathelicidin, kallikrein 5, and serine protease activity is inhibited during treatment of rosacea with azelaic acid 15% gel. J Am Acad Dermatol. 2013;69(4):570-577.

8. Kircik LH. Efficacy and safety of azelaic acid (AzA) gel 15% in the treatment of post-inflammatory hyperpigmentation and acne: a 16-week, baseline-controlled study. J Drugs Dermatol. 2011;10(6):586-590.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi teşhis veya tedavi yerine geçmez. Yazıda sözü edilen klinik çalışmalar reçeteli ilaç formlarıyla yapılmıştır; kozmetik ürünler hastalık tedavisi amacı taşımaz. Rozasea, yaygın sivilce, inatçı lekeler ve hamilelik döneminde ürün seçimi için bir dermatoloğa başvurunuz.