UVA ve UVB Işınları Nedir?

Kısa cevap: Güneşten gelen ultraviyole ışınlar dalga boylarına göre üçe ayrılır. UVC (100–280 nm) atmosferde tutulur ve yeryüzüne ulaşmaz. UVB (yaklaşık 280–315 nm), yeryüzüne ulaşan UV'nin küçük bir bölümünü oluşturur; cildin üst katmanında etkilidir, güneş yanığının başlıca nedenidir ve D vitamini üretiminde rol oynar. UVA (yaklaşık 315–400 nm) ise yeryüzüne ulaşan UV'nin büyük bölümünü oluşturur; cildin daha derin katmanlarına ulaşır, anında bronzlaşmaya yol açar ve kolajen ile elastin liflerine zarar vererek kırışıklık, sarkma ve lekelerde rol oynar. UVA gün boyu ve yıl boyu daha sabit düzeydedir, bulutları ve cam yüzeyleri büyük ölçüde geçer; UVB ise öğle saatlerinde ve yaz aylarında yoğunlaşır ve cam tarafından büyük ölçüde tutulur. İkisi de cilt kanseri gelişiminde rol oynar. Bu yüzden güneş kremi seçerken yalnızca SPF değil, UVA korumasını gösteren PA derecesi ya da UVA logosu da aranmalıdır.

Güneş kremi ambalajlarında, dermatolog önerilerinde ve cilt bakımı içeriklerinde sürekli karşımıza çıkan iki kısaltma: UVA ve UVB. Peki bu ışınlar tam olarak nedir, cilde nasıl etki eder ve neden ikisine karşı da korunmak gerekir? Bu yazıda ikisi arasındaki farkları ve pratik sonuçlarını anlatıyoruz.

Ultraviyole ışınlar nelerdir?

Güneş ışığı; görünür ışık, kızılötesi (ısı) ve ultraviyole bileşenlerinden oluşur. Ultraviyole ışınlar gözle görülmez ve dalga boylarına göre üçe ayrılır:1

• UVC (yaklaşık 100–280 nm): En yüksek enerjili gruptur; atmosfer ve ozon tabakası tarafından tutulduğu için yeryüzüne ulaşmaz.

• UVB (yaklaşık 280–315 nm): Yeryüzüne ulaşan UV'nin küçük bir bölümünü oluşturur; buna karşılık etkisi güçlüdür.

• UVA (yaklaşık 315–400 nm): Yeryüzüne ulaşan UV'nin büyük bölümünü oluşturur; daha düşük enerjili, ancak daha derine ulaşan ışınlardır.

UVA ve UVB arasındaki farklar

UVA ışınları cilde nasıl etki eder?

UVA, cildin daha derin katmanlarına ulaşarak kolajen ve elastin liflerine zarar verir ve serbest radikal oluşumunu artırır. Sonuç; ince çizgiler, kırışıklıklar, elastikiyet kaybı ve lekelerdir. Bu sürece fotoyaşlanma denir ve cilt yaşlanmasının önemli bir kısmından sorumludur.1 UVA ayrıca ciltte anında koyulaşmaya yol açar; bu, kalıcı bir koruma sağlamaz, yalnızca hasarın görünür bir işaretidir. Cilt yaşlanmasında güneşin rolünü kırışıklık yazımızda, leke oluşumundaki rolünü leke protokolü yazımızda anlattık.

UVB ışınları cilde nasıl etki eder?

UVB, cildin üst katmanında yoğunlaşır ve hücre DNA'sında doğrudan hasara yol açar. Güneş yanığının başlıca nedenidir ve cilt kanseri gelişiminde önemli rol oynar.1 Öte yandan D vitamini üretimi de UVB sayesinde başlar; ancak bu, korunmasız güneşlenmeyi gerektirmez. D vitamini ihtiyacı için hekiminizin önerdiği yaklaşımı izleyin. Güneş yanığı ve yapılması gerekenler için güneş yanığı yazımıza göz atabilirsiniz.

Günlük hayatta ne anlama geliyor?

• Bulutlu günlerde de korunun: UV'nin önemli bir kısmı bulutları geçer.

• Camın arkasında da UVA var: Araba camı, ofis ve ev pencereleri UVB'yi büyük ölçüde tutar, UVA'yı ise geçirir. Uzun süre pencere kenarında oturuyorsanız ya da araç kullanıyorsanız güneş kremi kullanmaya devam edin.

• Kışın da UVA etkili: Bu yüzden güneş koruması mevsimlik değil, yıl boyu bir alışkanlıktır.

• Yansıma önemlidir: Kar, su, kum ve beton UV'yi yansıtarak maruziyeti artırır.

• Yükseklik: Rakım arttıkça UV yoğunluğu artar.

• UV indeksine bakın: Hava durumu uygulamalarındaki UV indeksi 3 ve üzerindeyse koruma önerilir.

Her iki ışına karşı korunma

1. Geniş spektrumlu güneş kremi: SPF değerinin yanında UVA koruması da belirtilmiş olmalıdır (PA+++ / PA++++ ya da UVA logosu). Ayrıntılar SPF 50+ PA++++ yazımızda.

2. Yeterli miktar ve yenileme: Yüz ve boyun için yaklaşık iki parmak uzunluğunda ürün; açık havada iki saatte bir yenileme.

3. Cilt tipinize uygun ürün: Yağlı ciltler için SPF 50+ Karma ve Yağlı Ciltler İçin Güneş Kremi, kuru ciltler için SPF 50+ Nemlendirici Güneş Kremi, hassas ciltler için SPF 50+ %100 Mineral Filtre Güneş Kremi, lekeye yatkın ciltler için SPF 50+ Leke Karşıtı Güneş Kremi.

4. Fiziksel korunma: Gölge, geniş kenarlı şapka, UV korumalı kıyafet ve güneş gözlüğü.

5. Antioksidan destek: Sabahları C vitamini gibi antioksidanlar, UV'nin tetiklediği serbest radikallere karşı korumayı tamamlar; örneğin %10 C Vitamini Serumu.

Filtrelerin nasıl çalıştığını yeni nesil UV filtreleri yazımızda, ürün seçimini güneş kremi önerileri yazımızda anlattık.

Görünür ışık ve kızılötesi

Son yıllarda yapılan çalışmalar, güneşin yalnızca UV bileşeninin değil, görünür ışığın da özellikle koyu tenlerde ve melazmada leke oluşumunda rol oynayabildiğini göstermektedir. Bu nedenle melazması olanlarda, demir oksit içeren renkli güneş kremleri ek fayda sağlayabilir; ayrıntılar yazın lekelerin artması yazımızda.

Sık sorulan sorular

Hangi ışın daha zararlı?

İkisi de farklı şekillerde zarar verir: UVB daha çok yanık ve doğrudan DNA hasarıyla, UVA ise yaşlanma, leke ve birikerek oluşan hasarla ilişkilidir. Her ikisi de cilt kanseri riskinde rol oynar; bu yüzden geniş spektrumlu koruma gerekir.

SPF değeri UVA'ya karşı da koruma gösterir mi?

Hayır. SPF yalnızca UVB'ye karşı korumayı gösterir. UVA koruması için PA derecesine ya da UVA logosuna bakmak gerekir.

Solaryum UVA mı, UVB mi yayar?

Solaryum cihazları ağırlıklı olarak UVA yayar ve güvenli bir bronzlaşma yöntemi değildir; cilt kanseri riskiyle ilişkilendirilmiştir.

Kapalı havada güneş kremi gerekir mi?

Evet. Bulutlu günlerde bile UV ışınlarının önemli bir kısmı yeryüzüne ulaşır; özellikle UVA açısından koruma sürdürülmelidir.

Kaynaklar

1. D'Orazio J ve ark. UV radiation and the skin. Int J Mol Sci. 2013;14(6):12222-12248.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi teşhis veya tedavi yerine geçmez.